Ármann Jakobsson om norrön litteraturforskning

Nedanstående artikel på isländska om den norröna litteraturforskningens utveckling ”speglad i Lars Lönnroths färgrika forskarliv” är författad av Ármann Jakobsson, professor i medeltidslitteratur vid Islands universitet, och nyss publicerad i höstnumret av tidskriften Skírnir. Jag är inte enig i allt vad som står i artikeln – den är framför allt säkert alltför älskvärd när det gäller mina egna insatser –  men jag tycker att den ger en mycket bra och intressant bild av forskningens allmänna utveckling sedan 60-talet. Ármann Jakobssons uppfattning skiljer sig också en del från vissa andra forskare som för närvarande tycks vilja vrida klockan tillbaka genom att använda så kallade ”retrospective methods” för att på så vis renodla den norröna diktens nordiska rötter. Jag återger artikeln här för dem av mina läsare som förstår isländska.

Skírnir Haust 2013  Page 381-393

ÁRMANN JAKOBSSON Enginn tími fyrir umræðu
Norræn fræði á 20. öld í spegli litríkrar fræðimannsævi Lars Lönnroth

Íslenskar miðaldabókmenntir reynast vera bókmenntir

Rannsóknir á íslenskum miðaldabókmenntum tóku grundvall- arbreytingum á 20. öld. Alla 17., 18. og 19. öld höfðu þessar bók- menntir einkum vakið áhuga sem sem minjar eða leifar, sögulegar heimildir og menningararfur og þannig voru þær líka vegnar og metnar. Þannig voru þær álitnar þeim mun merkari eftir því sem þær voru áreiðanlegri gögn um fortíðina en raunar fór lítið fyrir hvassri heimildarýni fyrr en undir lok þessa tímaskeiðs.
   Það var ekki fyrr en um miðja 20. öld að tekið var að rannsaka íslenska miðaldatexta rækilega með aðferðum bókmenntafræða og sjónum þá beint vísindalega að textanum sjálfum í fyrsta sinn umfram allt hitt sem hann getur verið heimild um, án þess að það þyrfti endilega að hafa í för með sér að heimildargildi hans væri hafnað. Á Íslandi hélst þetta raunar í hendur við klofning hinna fornu „norrænu fræða“ í málfræði, bókmenntir og sagnfræði en eins og öll sameining og sundurtekt hafði sá klofningur bæði kosti og galla í för með sér.
Við tóku sannarlega nokkrir áratugir frjórrar bókmennta- umræðu um íslenska miðaldatexta.1 Má binda vonir við að hún haldi áfram sem lengst þó að einnig megi sjá teikn á lofti um að áhugi fræðimanna á íslenskum miðaldabókmenntum sem frásagn- artextum fari dvínandi.2 Þannig verða fornsagnaþing þau sem haldin eru þriðja hvert ár (hið seinasta í Árósum árið 2012) að vísu æ fjöl- mennari en um leið hefur áherslan færst frá bókmennta- og texta- rannsóknum yfir til fornleifafræði, trúarbragðasögu, handrit, rúnir og hvaðeina sem vissulega er til marks um æskilegan þverfagleik. Á hinn bóginn fer minna fyrir bókmenntalegri umfjöllun um íslenskar miðaldasögur og það viðhorf heyrist jafnvel að þessar bókmenntir séu fullrannsakaðar sem slíkar.
   Því fer þó fjarri: bæði er heimurinn svo auðugur af íslenskum miðaldatextum að margir þeirra hafa enn hlotið litla sem enga at- hygli. En þar að auki eru rannsóknir á hinum vinsælli textum líka ennþá tiltölulega nýlega teknar að snúast um fleira en hin fornu hugðarefni fræðimanna: aldur, uppruna og innbyrðis tengsl hinna ýmsu texta. Sem eru að sönnu verðug viðfangsefni en ættu þó ekki að vera einu verkefni þeirra sem fást við íslenskar og norrænar miðaldabókmenntir.3

„Eftirstríðskynslóðin“ í norrænum fræðum

Þegar horft er aftur yfir 20. öldina blasir nú við að blómaskeið rann- sókna á íslenskum miðaldabókmenntum hafi hafist upp úr 1960. Þá birtist á sviðinu ný kynslóð fræðimanna í ýmsum löndum, jafnt vestur í Bandaríkjunum og suðaustur í Ástralíu, sem hafði mikinn áhuga á uppruna og þróun textanna en beindi einnig sjónum að inni- haldi þeirra og fjallaði rækilegar um það en áður hafði tíðkast. Þar mætti nefna fræðimenn sem flestir áhugamenn um norræn fræði munu kannast við og ég leyfi mér að nefna nokkra: Theodore M. Andersson, Carol Clover, Joseph Harris, John Lindow, Marianne E. Kalinke, Preben Meulengracht Sørensen, Bjarne Fidjetøl, Gerd Wolfgang Weber og Margaret Clunies Ross. Einnig mætti nefna til merka íslenska fræðimenn af sömu kynslóð þó að því verði sleppt nálægðarinnar vegna. Sammerkt öllum þessum fræðimönnum er að hafa nálgast íslenska miðaldatexta á nýstárlegan, fjölbreyttan og gagnrýn- inn hátt og snúið við ýmsum viðurkenndum „sannindum“ fræðanna.
   Seinast en ekki síst má telja Svíann Lars Lönnroth sem nú hefur gefið út endurminningar sínar hjá forlaginu Atlantis AB í Stokk- hólmi, Dörrar till främmande rum: Minnesfragment (2009). Þó ekki væri nema vegna þess að Lars hefur verið einn mikilvægasti fræðimaður á sviðinu í hartnær hálfa öld er sú bók mjög áhugaverð fyrir þá sem hafa fengist við sögu norrænna fræða og vilja skilja hana betur, auk þess sem saga Lars er í sjálfu sér áhugaverð þar sem hann hefur víða komið við í sænsku menningarlífi. Bókin er raunar fyrst og fremst ætluð sænskum lesendum þannig að íslenskum norrænufræðingi líður svolítið eins og hann liggi á gægjum. Ekki er það þó neinn galli; það getur verið ánægjuleg tilfinning að vera í hlutverki hins óvænta lesanda, boðflennunnar ósýnilegu sem ein- mitt þess vegna sér ýmislegt sem boðsgestir sjá ekki.
   Það er ekki auðvelt að lýsa framlagi Lars Lönnroth til norrænna fræða í einni efnisgrein en allt vísindastarf hans hefur einkennst af eftirfarandi þáttum: 1. fallist er á evrópsk áhrif á íslenska miðalda- texta og ekki síst áhrif frá kristinni hugsun og hugmyndafræði, 2. áhuga á samspili munnmennta og ritmenningar í sköpun íslenskra frásagnartexta frá miðöldum, 3. gagnrýnni afstöðu til alls konar viðurkenndra hugmynda og flokkunarkerfa sem voru orðin almenn sannindi um íslenskar miðaldabókmenntir í kringum 1960. Allt þetta þrennt verður rætt nánar síðar eins og endurminningar hans veita tilefni til.
   Lars Lönnroth er fæddur í Gautaborg árið 1935. Hann lauk doktorsprófi frá Stokkhólmi árið 1965 en var síðan háskólakenn- ari, fyrst í Berkeley í Californíu (1965–1974) en síðan í Álaborg (1974–1982) og að lokum í Gautaborg (1982–2000). Þetta segir þó ekki alla sögu um ævi hans því að Lars hefur aldrei verið við eina fjölina felldur og hefur tekið á sig ýmis gervi, bæði í menningarlíf- inu og stjórnmálum og opinberri umræðu og hann hefur sannar- lega ekki haldið sig í neinum fílabeinsturni í fjarlægð frá samfélag- inu. Slíkir turnar hafa vitaskuld bæði kosti og galla: ef menn verða uppteknir að því að háskólamenn séu í tengslum við atvinnulífið getur farið svo að þeir verði samdauna því og ófærir um að veita kröftugt aðhald. Þegar farið er yfir ævi Lars verður aftur á móti ekki komist að annarri niðurstöðu en hann hafi nálgast hvaðeina sem hann hefur snert á eigin forsendum í stað þess að elta sjónarmið annarra og þannig nýtt sér snerpu vísindamannsins í glímu við ýmis samfélagsmál.

Gagnrýninn uppreisnarmaður mótast

Lars Lönnroth er ekki kominn af neinum aukvisum í vísinda- og menningarlífinu. Hann er sonur hins kunna sagnfræðings Eriks Lönnroth og systursonur gagnrýnandans Olof Lagercrantz. Faðir hans var lærisveinn og arftaki sagnfræðingsins Curts Weibull. Þannig liggur áhugaverður þráður til Lars Lönnroth frá gagnrýnni hugsun Weibullbræðra, Curt og Lauritz, sem komu eins og eldibrandar í norræna sögu fyrri alda í upphafi 20. aldar með því að draga í efa frásagnir Heimskringlu um Svoldarorustu og heimildagildi fleiri norrænna frásagnartexta frá 13. öld sem áður höfðu verið taldir áreiðanlegar heimildir um sögu 9., 10. og 11. aldar og eru jafnvel enn.4
   Eins og verða vill um fræðilegar nýjungar var gagnrýni Weibullbræðra fálega tekið af fræðasamfélaginu almennt,5 en Lars Lönnroth átti eftir að standa í svipuðum sporum síðar, að vísu ekki sem hluti af sterku tvíeyki heldur aleinn, og var það líklega öllu erfiðara hlutskipti. En þó að Lars væri brotinn af öflugu menntabergi voru æskuár hans enginn dans á rósum og mótlæti á borð við skilnað foreldra leiddu til óhlýðni og uppreisnargirni sem einnig átti stundum eftir að sjá stað í fræðimennsku hans.
   Lars lærði bókmenntasögu í Uppsölum og þar kynntist hann íslenskum miðaldabókmenntum. Í umræðutímum í háskólanum setti hann fram viðhorf til Brennu-Njáls sögu sem löngu síðar áttu eftir að birtast á ný í bók hans um söguna, Njáls Saga: A Critical Introduction (1976), bók sem enn sem komið er má óhikað kalla eitt metnaðarfyllsta og nýstárlegasta fræðirit um þessa perlu íslenskra miðaldabókmennta. Lars var meðal annars þeirrar skoðunar strax á unga aldri að kristið hugarfar 13. aldar mótaði söguna mun rækilegar en almennt var þá talið. Þótti þetta nokkur fífldirfska hjá stúdent- inum (Dörrar, bls. 86) en áður en hann tæki að skipta sér frekar af íslenskum bókmenntum hafði hann þegar vakið usla í sænsku bók- menntalífi með gagnrýnni bók sem kallaðist Litteraturforskningens dilemma (1961) og var því þegar orðinn víðkunnur (eða alræmdur) í Svíþjóð þegar hann kom fyrst til Íslands árið 1962.
  Það leikur enginn vafi á því að almenn menntun Lars Lönnroths í bókmenntum hefur komið að talsverðu gagni í Íslendingasagna- rannsóknum og auk þess gert það að verkum að sjónarhorn hans var annað en flestra íslenskra fræðimanna á sviðinu. Þegar hann kom fyrst til Íslands fyrir rúmum fimmtíu árum var höfuðáhersla flestra íslenskra bókmenntafræðinga á hina ævisögulega rannsókn- araðferð sem snerist meðal annars um að finna lifandi fyrirmyndir að helstu persónum skáldverka.6 Fræðilegar rannsóknir voru ann- ars fáar en á hinn bóginn mátti finna öfluga og stundum bitastæða gagnrýni í blöðum og tímarit. Mat á gæðum bókmennta var greini- lega álitið helsta hlutverk bókmenntafræðinga og þess gætti nokkuð þegar kom að miðaldabókmenntum þar sem sumar þeirra þóttu ólíkt merkilegri en aðrar, einkum ef þær voru raunsæjar, innlendar og virtust ekki tengjast klerkum eða hirð. Enn eimir talsvert eftir af því hugarfari hér á landi.
   Hvað Íslendingasögur varðar höfðu rannsóknirnar þróast frá sagnfestu til bókfestu alla 20. öldina, með minnkandi áherslu á hinn
sögulega kjarna textanna en vaxandi áherslu á snjalla höfunda sem að mati Sigurðar Nordals og sporgöngumanna hans voru hinar eigin- legu hetjur íslenskra miðalda, með Snorra Sturluson í broddi fylk- ingar.7 Önnur áberandi einkenni á rannsóknahefðinni voru varð- staða um handritin sjálf, smásmygli og villuleit en lítil umræða um form bókmenntanna, hugmyndir eða merkingu í víðum skilningi.
Þrátt fyrir að almennt væri þannig viðurkennt að íslenskir miðaldatextar, einkum Íslendingasögur, gætu talist skáldskapur (að hálfu leyti að minnsta kosti) var aðferðum skáldskaparfræði lítið beitt í rannsóknum á þeim. Raunar var skáldskapur ekki skilgreind- ur út frá formlegum einkennum sínum í þessari umræðu heldur fremur sem andstæða sagnfræði, sá hluti sagnanna sem væri höf- undarverk en ekki grundvallaður á sögulegri hefð.8 Fyrir hálfri öld var áherslan í fræðunum því ennþá öll á aldursgreiningu, uppruna og textavensl og ekki síst á að finna nöfn snillinganna — höfunda Ís- lendingasagna. Af þessu eimir auðvitað líka talsvert í íslensku menn- ingarlífi og enn ber talsvert á þeirri hugmynd í almennri umræðu að höfundaleit sé helsta viðfangsefni þeirra sem sinna íslenskum bókmenntum fyrri alda.
   Þannig var íslensk bókmenntaumræða mjög í anda bókmennta- sögu en minna fór fyrir textarýni og frásagnarfræði allt fram á sjö- unda áratuginn. Erlendis hafði nýrýni verið í tísku lengi en á Íslandi fór lítið fyrir bókmenntarýni í þeim anda enda trúðu nýrýnar á text- ann en ekki höfundinn á meðan „íslenski skólinn“ snerist um hina merka snillinga á bak við textann.9 Í upphafi 7. áratugarins verða aftur á móti frásagnarfræði og formgerðarstefna leiðandi í bók- menntarannsóknum, þegar rússneski formalisminn barst til Vestur- landa gegnum Kaliforníu. Áhrifa þessara nýju hugðarefna gætti þó óverulega í íslenskum bókmenntarannsóknum þegar Lars Lönnroth kemur fyrst til Íslands árið 1962.

Enga heimspeki, takk!

Þrátt fyrir heimspekilegt uppeldi áhrifavaldsins Sigurðar Nordals voru rannsóknir á íslenskum miðaldabókmenntum lítt mótaðar af heimspeki og „teoríu“ fyrir rúmum fimmtíu árum og lifði þar enn arfur Finns Jónssonar í Kaupmannahöfn sem hafði sagt hróðugur í endurminningum sínum að hann hefði aldrei „litið í fílósófíska bók“ eftir að námi hans lauk.10 Auk heldur voru þær mjög mettaðar af ýmsum tegundum þjóðernishyggju (með áherslu á hið íslenska á Íslandi en utan Íslands stundum á hið norræna eða germanska) og í íslensku bókfestukenningunni var sjónum einkum beint að hinu ritaða fremur en hinu munnlega. Lars Lönnroth og ýmsir sam- ferðarmenn hans af sömu kynslóð (og þar á meðal Íslendingar) áttu eftir að snúa öllu þessu við.
   Í þessu ljósi má lesa fjöruga lýsingu Lars á Íslandsferð hans (bls. 139–45) þar sem hann sat meðal annars tíma við Háskóla Íslands hjá Einari Ólafi Sveinssyni. Fyrr í minningabókinni lýsir hann á gagnrýninn hátt sænsku háskólaumhverfi 6. áratugarins sem ein- kenndist reyndar af talsverðu frelsi stúdenta en um leið af pikkfastri stéttaskiptingi og alræðisvaldi prófessora sem sumir settu stúd- entum aðeins fyrir eigin bækur og prófuðu síðan úr þeim eins og Biblíunni.
   Í Svíþjóð hafði hann samt kynnst umræðu í skólastofunni en á Íslandi var hún engin og frásögn hans af því þegar hann spurði Einar Ólaf hvort það mætti vera „diskussion“ í tímum hjá honum er áhugaverð. Svar prófessorsins kom í næsta tíma og var á þá leið að einn erlendur stúdent hefði óskað eftir umræðu en hann hefði eftir nokkra íhugun komist að þeirri niðurstöðu að enginn tími væri til slíks; hins vegar gætu menn rétt honum miða með spurningum eða sjónarmiðum sem hann gæti síðan svarað skriflega eftir nokkra hríð (bls. 143). Mikið vatn hefur runnið til sjávar við Háskóla Íslands síðan þá en ágætt er fyrir þá sem þar starfa að hafa í huga hversu stutt er síðan háskólanámið snerust um hæga og alvörugefna fyrir- lestra eins manns sem stóð beinlínis á háum stalli og ræddi texta sem
bæði hann og stúdentar virtust álíta heilaga, eins og Lars lýsir þessu (bls. 140).
   Á Íslandi varð Lars Lönnroth Íslandsvinur, þó að uppreisnarmaður eins og hann félli vitaskuld engan veginn vel að því umhverfi sem lýst var hér að framan. Viðhorf hans bæði til lands og bók- mennta hefur einkennist af gagnrýnni hrifningu sem álíta má eðli- lega hjá vísindamanni. Á þessum tíma eru sjónarmið hans þó allnokkuð á skjön við almenna strauma í norrænum fræðum enda ýmsir norrænufræðingar, bæði á Íslandi og í Kaupmannahöfn og víðar, frekar textatæknar en heimspekingar. Þeir höfðu í hávegum heilbrigða skynsemi sem gat verið bæði jákvætt eða neikvætt eftir atvikum því að annars vegar gat falist í henni sterk áhersla á góða röksemdafærslu en á hinn bóginn gat hún leitt til hugsanaleti og meðvitundarleysis um þá strauma og stefnur sem menn voru undir áhrifum frá. Þeir sem ekki gera sér grein fyrir heimspekilegri um- gjörð eigin hugsana eru jafnan í hættu að verða fórnarlamb ríkj- andi kredduhugsunar og íhaldssemi og það hefur stundum átt við um viðhorf til Íslendingasagna þar sem hið „hlutlausa“ viðhorf er það sem var í tísku á 19. öld en öll yngri hugsun er álitin grunsam- leg.
   Í upphafi 7. áratugarins bar líka ennþá lítið á þjóðfræðilegri nálgun við íslenskar miðaldabókmenntir. Einar Ólafur Sveinsson var að sönnu þjóðfræðingur að mennt og má glöggt sjá merki þess í ýmsum skrifum hans en „íslenski skólinn“ einkenndist þó almennt af ofuráherslu á höfunda sem voru ræddir á svipuðum nótum og skáldsagnahöfundar síðari alda og þar með var ekki horft til þjóð- sagna og ævintýra eða frásagnarfræði þeirra sem getur þó iðulega komið að miklu gagni við túlkun íslenskra miðaldatexta.

Eigendaafstaðan

Þriðja einkenni norrænna fræða á þessum árum var áður nefnt en það var þjóðernishyggjan. Íslendingar litu á sig sem eigendur þess- ara sagna og kannski með nokkrum rétti þar sem þá voru enn margir á landinu sem höfðu kynnst þessum textum í bernsku og höfðu við þá innilegra samband en flestir erlendir lesendur. Sú tíð er hins vegar löngu liðin: árið 2013 sér skólakerfið alfarið um að halda miðalda- bókmenntum að íslenskri æsku.
    Áhugaverð er lýsing Lars Lönnroth á dvöl sinni við Kaup- mannahafnarháskóla (bls. 161–66) þar sem „kalt stríð“ (bls. 165) ríkti milli Árnastofnunar og Orðabókar Árnanefndar sem var að hluta til hugmyndafræðilegt. Eins og Lönnroth lýsir því höfðu Árnastofnunarmenn takmarkaðan áhuga á innihaldi sagnanna og beindu sjónum eingöngu að venslum handritanna sem þeir sýsluðu með. Orðabókarmenn höfðu hins vegar almennan bókmenntaáhuga og auk heldur áhugasamari um hið erlenda samhengi íslenskra miðaldabókmennta eins og fram kom í ritinu Norrøn fortællekunst (1965). Það var smávaxið kver sem reyndist þó mikið byltingarrit í norrænum fræðum.
Viðhorf orðabókarmanna voru þannig algerlega á skjön við „eigendaafstöðuna“ sem var áberandi hjá bæði Íslendingum og Ís- landsvinum á þeim tíma en féllu vel í kramið hjá Lars Lönnroth. Óhætt er líka að segja að á þeim tíma sem síðan er liðinn hafa við- horf í norrænum fræðum tekið stakkaskiptum. Fáir afneita lengur evrópsku samhengi íslenskra miðaldatexta og þar að auki hefur áhugi útlendinga á þessum bókmenntum mjög aukist og breiðst út um allan heim en áhugi Íslendinga dofnað á móti – sögurnar eru æ minna lesnar hér á landi en þeim mun meira nýttar sem grundvöllur menningartengdar ferðaþjónustu.
    Einn magnaðasti kafli bókarinnar er frásögnin af doktorsritgerð og vörn Lars Lönnroth árið 1965 (bls. 166–77). Eins og fram hefur komið var Lars síst haldinn átakafælni og þegar hér var komið sögu hafði hann þar að auki gert sig gildandi í sænsku sjónvarpi og var umdeildur mjög. Þar að auki hafði hann gagnrýnt í bókmennta- tímaritinu Samlaren rannsóknir Peter Hallbergs á stíl Egils sögu sem áttu að sanna að Snorri Sturluson væri höfundur hennar (bls. 162).
    Doktorsritgerð hans var í raun þrjár sjálfstæðar tímaritsgreinar ásamt samantekt á ensku sem var gefin út í sérstöku kveri og heitir European Sources of Icelandic Saga-Studies (1965). Að öðrum rann- sóknum ólöstuðum er merkasta greinin af þessum þremur „Tesen om de två kulturerna: kritiske studier i den isländske sagaskrivningens sociala förutsättningar“ (Scripta Islandica, 1964) þar sem Lars réðst til atlögu við ýmsar grundvallarforsendur rannsókna á ís- lenskum miðaldabókmenntum. Hann setti sig sérstaklega upp á móti hinum svokallaða „íslenska skóla“ Sigurðar Nordals og Einars Ólafs Sveinssonar og hugmyndinni um að Íslendingasögurnar hefðu orðið til í deiglu innlendrar frásagnarhefðar og erlendra hefða.
    Grundvallarandstaðan sem þarna var tekin til athugunar var innlent/erlent og var sannarlega kominn tími til. Fáir fræðimenn munu taka undir allar niðurstöður í þessari grein og sannarlega finnast þar villur. Á hinn bóginn er þessi grein eins og doktorsritgerðir eiga að vera: full af frjóum hugmyndum, gagnrýnni hugsun og ágætri þekk- ingu. Það er engin tilviljun að ekki aðeins er heiti ritgerðarinnar sóttur til enska menningarrýnisins C.P. Snow heldur bergmálar undirtitillinn samsvarandi undirtitla Weibullbræðra frá 2. áratug 20. aldar.
    Viðbrögðin voru hins vegar ofsafengin og heiftrækin. Doktorsvörn Lars var einna líkust aftöku, tók átta tíma og mestur tíminn fór í langa upptalningu Peters Hallberg á stærri og smærri villum í ritgerðunum. Hugmyndirar og kenningarnar voru alls ekki ræddar. Þetta á sína rót í því hvernig norræn fræði voru stunduð á þessum tíma: þar snerist umræðan iðulega um nákvæmni og villuleit og þó að vitaskuld skipti hvorttveggja máli var þetta iðulega á kostnað heimspekilegrar hugsunar og vísindastarfs. Í höndum margra ágætra fræðimanna frá þessum tíma voru norræn fræði fremur tækni en vísindi. Þessu breytti kynslóð Lars Lönnroth og hann átti þar ekki ólítinn þátt í.
    Þó að Lars Lönnroth hlyti doktorsnafnbót að lokinni þessari eldraun hafði trúverðugleiki hans sem fræðimanns beðið nokkurn hnekki og til marks um það hafði „vísindastofnunin“ í Svíþjóð haldið sig fjarri vörninni. Á hinn bóginn fékk hann óvæntan stuðning frá sjálfum Sigurði Nordal og hinum merka sænska fræðimanni Dag Strömbäck (bls. 177). Núna fimmtíu árum síðar koma verk Lönnroths frá þessum tíma yngri fræðimönnum allt öðruvísi fyrir sjónir. Villurnar virðast nú smávægilegar en þeim mun mikilvægari eru ýmsir áhugaverðir fletir sem hann dregur þar fram og þó aðallega sú gagnrýna afstaða sem hann tekur til ýmissa höfuðsetninga íslenska skólans. Þessar gömlu rannsóknir hans eru því ennþá drjúgt forðabúr gagnrýninnar hugsunar um íslenskar miðaldabókmenntir.

Stækkandi heimur norrænna fræða

Það varð Lars Lönnroth til happs að hann hafði fengið boð um stöðu í Berkeley og gat þess vegna yfirgefið Norðurlöndin eftir þessar hamfarir. Í Berkeley kynntist hann bráðgáfuðum banda- rískum stúdentum sem áttu eftir að setja svip á norræn fræði og þar varð hans eigin sýn á norrænar bókmenntir dýpri og dró úr einsýni, meðal annars með kynnum hans af kenningum Parry og Lord og annarra munnmenntafræðinga (bls. 201–5).
    Eftir á að hyggja voru Bandaríkin líklega gósenland norrænna fræða á dögum Lars og kannski var það ekki síst honum að þakka en þar voru líka upp risnir merkir fræðimenn eins og Theodore M. Andersson sem þá kenndi við Harvard. Lars lýsir í bókinni hversu frelsandi honum þótti að losna undan hinni eilífu norrænu umræðu um hvað væri íslenskt, norrænt og evrópskt en sú umræða skipti bandaríska fræðimenn engu máli (bls. 205). Í staðinn var hægt að ræða sögurnar eins og hverjar aðrar bókmenntir og í því fólst ein- mitt mesta bylting sjöunda áratugarins í norrænum fræðum.
    Frá Berkeley hélt Lars Lönnroth til Álaborgar og á þeim árum setti hann saman grundvallarrit sitt, Den dubbla scenen: Muntlig diktning från Eddan till Abba (1978) sem var betur tekið en fyrri verkum hans og fékk meðal annars fremur jákvæðan ritdóm í Samlaren, skrifaðan af sjálfum Peter Hallberg (bls. 271). Þessi bók fjallar ekki aðeins um norrænar miðaldabókmenntir heldur bókmenntir yfirleitt og þessi almenni bókmenntaáhugi hefur veitt Lars nokkra sérstöðu á sérhæfingartímum þar sem heyrir til undantekninga að sérfræðingar hafi fjallað um mörg ólík tímabil eða margar tegundir bókmennta.
    Lars hefur aldrei haldið sig innan þess ramma og þegar hann síðan kom aftur til Gautaborgar árið 1982, þá arftaki Peters Hall- bergs síns gamla óvinar, braust enn sterkar fram þessi óþreyja og hann varð í senn norrænufræðingur og almennur menningarviti.
Eins og kemur fram í bókinni (m.a. bls. 370–77) voru norrænufræðingar iðnari en áður að vinna saman þvert á þjóðlönd og til urðu ýmis merkileg samstarfsverkefni sem leiddu til ágætra bóka eins og Structure and Meaning in Old Norse Literature (1986) sem Lars ritstýrði.
   Það vekur sérstaka athygli íslensks lesanda við þessa yfirferð hversu lítt áberandi Íslendingar voru í þessum nýja fræðaheimi þó að þeir væru sannarlega viðriðnir ýmis þessi verkefni. Ísland var ekki lengur miðja norrænna fræða, ekki sá staður þar sem mest var á seyði í fræðunum og þá var hafin sú þróun að íslenskir fræðimenn sáust oftar á heimildaskrám sem útgefendur fremur en sem höf- undar sjálfstæðra rannsóknarita. Þegar ég sótti sjálfur mitt fyrsta fornsagnaþing, árið 1994, rann upp fyrir mér að norræn fræði voru ekki lengur norræn fræði og Íslendingar voru óðum að verða jaðar- menn í íslenskum fræðum. Til marks um þetta var hversu lítill hluti hópsins sem rannsakaði íslensk fræði var í raun og veru læs á ís- lenskt nútímamál og færði sér því lítt í nyt nýjar rannsóknir skrifaðar á íslensku. Ekki verður séð að þeirri þróun hafi verið snúið við síðan. Þannig er enska núna orðin lingua franca norrænna fræða þó að Ísland hafi alla tíð, jafnt fyrir 30 árum og nú, átt mikilsmetna fræðimenn. En þeir þurfa að skrifa á ensku til þess að fá áheyrn.
    Öll Gautaborgarár sín var Lars margfaldur í roðinu. Þó að hann lægi ekki á liði sínu í norrænum fræðum voru hans mestu afrek á sex- tugsaldri ekki á því sviði heldur ritstýrði hann annars vegar miklu yfirlitsriti í fimm bindum um sænska bókmenntasögu, Den svenska litteraturen (1987–1990), ásamt gömlum vini sínum, rithöfundinum Sven Delblanc. Þá tók hann að sér að vera menningarritstjóri á Svenska Dagbladet í tvö ár (1991–1993). Norræn fræði hafa ekki verið mjög sterk í Svíþjóð seinustu áratugi og þar hefur Lars enda verið mun þekktari sem almennur menningarpáfi en sem norrænu- fræðingur. Hann hefur líka lagt kapp á að rækta samband sitt við sænskt menningarlíf og stundum sameinast þá norrænufræðingur- inn og menningarpáfinn, til dæmis í nýlegri þýðingu hans á Njáls sögu á sænsku sem út kom árið 2006 og var fljótlega komin í kilju.
    Á seinni árum hefur Lars Lönnroth fengið marga verðskuldaða viðurkenningu fyrir sitt fjölbreytta starf. Það eru raunar ekki sjald-
gæf örlög fyrir enfant terrible eins og hann var í æsku að verða að lokum menningarstofnun; yfirleitt kann fólk að meta stórbrotna karaktera sem hafa margt til málanna að leggja, standa á sinni skoðun og er fúsir til baráttu. Þetta er lesendum efst í huga í lok þessarar vel skrifuðu ævisögu þar sem tekist er á við verkefnið af alvöru og myndirnar sem dregnar eru upp eru að jafnaði lifandi og áhugaverðar. En hér hefur þó verið staðnæmst frekar við þátt Lars í sögu norrænna fræðu á því tímabili sem einkum er lýst, seinni hluta 20. aldar.
Það er mikil eftirsjá að fræðimannakynslóðinni sem hóf sinn feril upp úr 1960. Þegar litið er til baka einkenndist hún af fáheyrð- um krafti og hleypti nýju lífi í rannsóknir á íslenskum bókmenntum fyrri alda. Þær urðu fjölbreyttari, alþjóðlegri og í betri takti við al- menna strauma og stefnur í bókmenntarannsóknum. Eftirsjáin getur aukið svartsýni á framtíð norrænna fræða; það er vitaskuld eðli okkar að sjá aðeins risa í fortíðinni en dverga í samtímanum. Á hinn bóginn sést einnig á litríkum ferli Lars Lönnroth að íslenskar miðaldabókmenntir hafa talsverð aðdráttarafl langt út fyrir Íslands strendur. Þær hafa dregið að sér áhugasama og áhugaverða rann- sakendur og virðast ennþá hafa þessi mögnuðu áhrif á alls konar fólk víða um heim. Meðan svo er, er vonandi engu að kvíða.

 

1 Þegar ég tala um bókmenntalega umfjöllun þá meina ég alhliða umfjöllun og grandskoðun á frásagnarlögmálum og formi textans, stíl, áhrifum, hugmyndum og öllu því sem getur talist áhugavert við textann.

2 Það er ekki nýtt að hugvísindi í kreppu; nýlega eignaðist sá er þetta ritar greina- safnið Crisis in the Humanities (1964) í ritstjórn sagnfræðingsins J.H. Plumb þar sem rekið er á lærðan og skilmerkilegan hátt hvílíka klemmu hugvísindin voru
komin í strax fyrir hálfri öld. Og þó lifa þau enn.

 3 Svipuð gagnrýni var sett fram á eftirminnilegan og áhrifamikinn hátt af fræðimanninum og skáldinu J.R.R. Tolkien í ritgerð hans um rannsóknir á hinni fornensku Bjólfskviðu sem birtist fyrst á prenti árið 1937 en kom nýlega út á íslensku í þýðingu Arndísar Þórarinsdóttur: Bjólfskviða: Forynjurnar og fræðimennirnir (Reykjavík 2013).

4 Þar má nefna bók Lauritz Weibull, Kritiska undersökningar i Nordens historia omkring år 1000 (1911), og bók Curt Weibull, Saxo: kritiska undersökningar i Danmarks historia från Sven Estridsens död till Knut VI (1915). Báðir bræðurnir helguðu gagnrýninni stað í titlum verka sinna enda var hún leiðarstef í þeirra rannsóknum.

5 Í ýmsum greinum Halldórs Laxness um íslenskar miðaldabókmenntir kemur hins vegar fram að hann tók mikið mark á gagnrýnni Weibullbræðra og þannig leit hann á að sagnfræðileg þekking á Ólafi Tryggvasyni eins og hann birtist í Heimskringlu og öðrum íslenskum 13. aldar ritum væri goðsagnakennd.

6 Þar má nefna mikil og merkileg rit Steingríms J. Þorsteinssonar um Jón Thoroddsen í tveimur bindum, Jón Thoroddsen og skáldsögur (1943). Þessi áhugi á fyrirmyndum skáldsagnapersóna og á ævisögum höfundanna er síst liðinn eins og komast má að í samræðum við ýmsa íslenska bókmenntaunnendur og sést meðal annars vel í bókmenntaþættinum Kiljunni á Ríkisútvarpinu.

7 Sjá Jón Karl Helgason, Hetjan og höfundurinn: Brot úr íslenskri menningarsögu (1998).

8 Þetta má meðal annars sjá í tímamótaritgerð Sigurðar Nordals um Hrafnkels sögu (Hrafnkatla, 1940).

9 Sjá m.a.Jón Karl Helgason, tilv. rit; Jón Hnefill Aðalsteinsson,„Íslenski skólinn,“ Skírnir 165 (1991), 103–29.

10 Ævisaga Finns Jónssonar eftir sjálfan hann, Safn Fræðafjelagsins X (1936), bls.41.

Annonser

Kommentera

Fyll i dina uppgifter nedan eller klicka på en ikon för att logga in:

WordPress.com Logo

Du kommenterar med ditt WordPress.com-konto. Logga ut / Ändra )

Twitter-bild

Du kommenterar med ditt Twitter-konto. Logga ut / Ändra )

Facebook-foto

Du kommenterar med ditt Facebook-konto. Logga ut / Ändra )

Google+ photo

Du kommenterar med ditt Google+-konto. Logga ut / Ändra )

Ansluter till %s